Konfederacja Barska
28 lutego 2021
Zaślubiny z morzem w Kołobrzegu 18 marca 1945 r.
18 marca 2021

Sanockie egzekucje żołnierzy wyklętych

Te pokazowe egzekucje, członków podziemia niepodległościowego, walczącego z nową „władzą ludową” miały miejsce w Sanoku i dotyczyły ludzi z oddziału partyzanckiego „ZUCH” Narodowych Sił Zbrojnych (wchodzących w skład powojennego podziemia niepodległościowego) majora Antoniego Żubryda.

Antoni Żubryd od czerwca 1945 do końca 1946 roku zwalczał „utrwalaczy władzy ludowej” na ziemi sanockiej – członków Polskiej Partii Robotniczej, funkcjonariuszy UB, wojsk Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz milicjantów. Co ciekawe, początkowo sam pracował w sanockim Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego. Przejrzał jednak prawdziwe oblicze tej instytucji mającej na swoich rekach krew niewinnych ludzi. Postanowił sprzeciwić się temu…

Podkarpacki „pułkownik Kwiatkowski”

W czerwcu 1945 r. oddział Żubryda oswobodził dziesięciu więźniów sanockiego Urzędu Bezpieczeństwa. Z gronem zaufanych ludzi podjechał pod gmach UB na ulicy Sienkiewicza. Od strażników zażądał wydania tychże dziesięciu więźniów podejrzewanych o przynależność do Armii Krajowej. Ci w związku z nieobecnością szefa sanockiego UB wykonali polecenie (Żubryd był wiceszefem) Nie niepokojony przez nikogo Żubryd wraz ze swoją grupą oddalił się w stronę Krosna. W odwecie za to UB-owcy na następny dzień aresztowali teściową i czteroletniego synka majora Żubryda. Partyzanci w odwecie uwięzili, a następnie zastrzelili szefa sanockiego Urzędu Bezpieczeństwa Tadeusza Sieradzkiego, a jako zakładników wzięto milicjantów z haczowskiego posterunku UB. Następnie zatelefonowano do sanockiego UB, a Żubryd oświadczył iż jeśli w ciągu godziny teściowa i syn nie zostaną zwolnieni rozstrzela zakładników. Sanoccy ubecy natychmiast uwolnili krewnych Żubryda. Oddział „Zucha” uwalniał z wielu posterunków policji niewinnych więźniów, walczył z UB jak i Ukraińcami na terenach ziemi brzozowskiej i sanockiej.


25 kwietnia 1946 roku dzięki agentom Urzędu Bezpieczeństwa, którzy przeniknęli do oddziału udało się aresztować dwóch partyzantów. Zostali oni straceni podczas publicznych egzekucji w Sanoku.18 maja 1946 r. doszło do bitwy oddziału Żubryda z komunistycznymi organami bezpieczeństwa na Posadzie Olchowskiej gdzie zginął ppłk Rajewski z 8 Dywizji Piechoty i sowiecki major Piwowar. Wówczas to do niewoli dostał się kolejny partyzant – chorąży Książek – został ciężko ranny i mimo, że ukrył się w piwnicy nowo budowanego domu został wydany w ręce UB.


Egzekucja na stadionie

24 maja 1946 r. na stadionie sportowym „Wierchy”powieszono publicznie Władysława Skwarca i Władysława Kudlika. Obaj byli żołnierzami oddziału NSZ (Narodowych Sił Zbrojnych). Zostali aresztowani w kwietniu 1946 r. w Dudyńcach i skazani na karę śmierci w publicznym procesie, który odbył się 22 maja 1946 r. w Sanoku. Na stadion, gdzie dzisiaj trenuje sanocka Stal przyjechał gazik wojskowy z więźniami. Eskortowani przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, wywleczeni zostali z samochodu, po czym ustawiono ich na ławce pod szubienicą, zaciskając pętle na szyjach. Prokurator odczytał akt oskarżenia . Odepchnięto ławkę… partyzanci zawiśli. Po około pół godziny lekarz stwierdził zgon, przyjechała specjalna furmanka i zabrała ciała na miejscowy cmentarz. Władze komunistyczne zakazały urządzania jakiegokolwiek pogrzebu. Wśród świadków egzekucji był ojciec Skwarca, który na widok egzekucji zemdlał. Zmarł zresztą po kilku miesiącach ze zgryzoty…

I szafot na sanockim rynku

4 czerwca 1946 roku na sanockim Rynku odbyła się druga egzekucja. Powieszono kolejnego żołnierza z oddziału Żubryda – chorążego Henryka Książka. Aby spotęgować wrażenie – na sanocki rynek przymusowo ściągnięto młodzież z pobliskiego gimnazjum; w razie oporu ociągającym się uczniom zagrożono wyrzuceniem ze szkoły.


Na rynek zajechał wojskowy samochód, z którego wywleczono chorążego Książka. Do przestraszonych na rynku dzieci słowa skierował jeden z funkcjonariuszy UB – “ktokolwiek podniesie rękę na władzę ludową, skończy tak, jak skończył ten bandyta”. Po przemówieniu UB-eka zawleczono Książka na drewniany podest i założono na szyję pętlę. Książek miał zakneblowane usta. Dzieci zamarły… Na sanockim rynku zapanowała grobowa cisza. Po egzekucji nie pozwolono zdjąć ciała, aż do końca dnia – tak aby odstraszało ono „potencjalnych wrogów władzy ludowej”. W końcu Książka pochowano obok swoich towarzyszy Kudlika i Skwarca, w bezimiennej aż do 1990 roku mogile. Żubryd wraz z żoną został zastrzelony przez agenta UB Jerzego Vaulina , który przeniknął do oddziału Żubryda, 24 października 1946 roku.

 Bibliogr.: Powiat sanocki w latach 1944–1956, red. K.Kaczmarski, A. Romaniak, Rzeszów–Sanok 2007; A.Romaniak, Publiczne egzekucje w Sanoku,maj-czerwiec 1946, Zeszyty Historyczne WiNu nr 24, r. XIV, 2005

error: Treść jest chroniona !!