Zabezpieczony: Wstępny Plan na rok 2019
29 listopada 2018
Zimowy marsz ……
4 lutego 2019

Herb powstańczy: Polska (Orzeł Biały), Litwa (Pogoń) i Ruś (Michał Archanioł)

Powstanie styczniowe – polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, ogłoszone manifestem 22 stycznia 1863 wydanym w Warszawie przez Tymczasowy Rząd Narodowy,
było spowodowane narastającym rosyjskim terrorem wobec polskiego biernego oporu.
Wybuchło 22 stycznia 1863 w Królestwie Polskim i 1 lutego 1863 w byłym Wielkim Księstwie Litewskim, trwało do jesieni 1864[c].
Zasięgiem objęło tylko zabór rosyjski: Królestwo Polskie oraz ziemie zabrane – Litwę, Białoruś i część Ukrainy.

Było największym polskim powstaniem narodowym, spotkało się z poparciem międzynarodowej opinii publicznej. Miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których kilkadziesiąt tysięcy zostało zabitych w walkach, blisko 1 tys. straconych, ok. 38 tys. skazanych na katorgę lub zesłanych na Syberię, a ok. 10 tys. wyemigrowało[2]. Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela.

Po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej.
W roku 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w roku 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski. Skasowano klasztory katolickie w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich.
Po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej.

Powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów. Pozostawiło trwały ślad w polskiej literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie, Żeromski – Wierna rzeka) i sztuce (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

Preludium

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Obraz z okresu manifestacji patriotycznych, upamiętniający unię polsko-litewską.

11 czerwca 1860 w Warszawie odbyła się pierwsza od 30 lat wielka manifestacja patriotyczna zorganizowana w związku z pogrzebem wdowy po bohaterze powstania listopadowego generale Józefie Sowińskim.

W październiku 1860 w czasie warszawskiego zjazdu monarchów przeszkodzono iluminacjom i balom towarzyszącym konferencji, a na przedstawieniu galowym w Teatrze Wielkim fotele oblano cuchnącym płynem.

29 listopada 1860, w rocznicę Nocy Listopadowej zorganizowano kolejną wielką manifestację i odśpiewano pieśń skomponowaną niegdyś przez Alojzego Felińskiego na cześć cara Aleksandra I, zmieniając jej refren na: Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie.
Irytującą władze rosyjskie pieśń śpiewano następnie przy okazji wszystkich manifestacji. Wobec nasilających się wystąpień ludności Warszawy, car Aleksander II zdecydowany był zastosować najsurowsze represje i w wypadku większych demonstracji ulicznych miasto miało zostać zbombardowane z Cytadeli.

25 lutego 1861 wojsko rosyjskie rozpędziło demonstrację przeprowadzoną w 30. rocznicę bitwy o Olszynkę Grochowską.

27 lutego na Krakowskim Przedmieściu od salwy rosyjskiej padło pięciu manifestantów.
Wydarzenia te skłoniły obradujące na Zamku Królewskim Towarzystwo Rolnicze do przyjęcia uchwały o uwłaszczeniu chłopów. Zbulwersowane tymi wydarzeniami mieszczaństwo warszawskie utworzyło Delegację Miejską, pod przewodnictwem bankiera Leopolda Kronenberga, która złożyła adres do cara, w którym domagano się poszanowania wolności obywateli Królestwa Polskiego.

2 marca pogrzeb pięciu poległych na Cmentarzu Powązkowskim przeistoczył się w wielką manifestację solidarności wszystkich stanów Królestwa. Wydarzenia w Warszawie odbiły się szerokim echem na prowincji. W wielu miastach ludność przepędziła skorumpowanych urzędników, na co władze nie zawsze mogły reagować, gdyż wojska ściągnięte zostały z prowincji do Warszawy. Organizowano demonstracje i nabożeństwa żałobne za pomordowanych. Chłopi zaprzestali odrabiania pańszczyzny.

W nocy z 7 na 8 kwietnia Aleksander Wielopolski przedłożył do podpisu namiestnikowi gen. Michaiłowi Gorczakowowi opracowaną przez siebie „ustawę o zbiegowiskach”, dopuszczającą użycie siły zbrojnej wobec ludności cywilnej[4].

8 kwietnia na Placu Zamkowym Rosjanie ostrzelali bezbronny tłum. Zginęło 100 osób a kilkaset zostało rannych.
Pod koniec maja 1861 zmarł na apopleksję namiestnik Królestwa Polskiego gen. Michaił Gorczakow – jego następcą został Nikołaj Suchozanet, który wprowadził jeszcze większe represje. Można było zostać aresztowanym nawet za noszenie stroju narodowego lub śpiewanie pieśni patriotycznych.

Przejściowe złagodzenie przez władze represji na okres wyborów przyniosło zwiększenie fali demonstracji patriotycznych. Organizowano je w wielu miejscowościach Królestwa, Litwy, Rusi, Galicji. 12 sierpnia odbyła się wielotysięczna manifestacja w Kownie. 18 sierpnia wojsko rosyjskie siłą rozproszyło demonstrację na przedmieściach Wilna na Pohulance, było wielu rannych. 26 sierpnia ma miejsce demonstracja patriotyczna w Grodnie, w ostatniej chwili uniknięto przelewu krwi. 3 września gubernator Władymir Nazimow wprowadził stan wojenny w kilkunastu powiatach podległych sobie guberni. 23 września rozpoczęły się w Królestwie Polskim wybory samorządowe. 10 października, w 448 rocznicę podpisania unii horodelskiej, zorganizowano demonstrację w Horodle, w której wzięły udział tłumy zgromadzone na obu brzegach Bugu.
W tym samym dniu z udziałem wielu tysięcy ludzi odbył się w Warszawie demonstracyjny pogrzeb arcybiskupa warszawskiego Antoniego Melchiora Fijałkowskiego, który był zwolennikiem ruchu patriotycznego. W kondukcie niesiono herby Polski i Litwy oraz okryte krepą insygnia królewskie: berło i dwie korony.

Cesarz Aleksander II wysłał 11 października telegram do namiestnika Lamberta: jeżeli wybory w Warszawie ukończone, nie zwlekając ogłosić stan wojenny.

Po serii krwawo stłumionych manifestacji patriotycznych w roku 1861, kościół katolicki ogłosił żałobę narodową.

W celu spacyfikowania Królestwa Polskiego nowy rosyjski namiestnik gen. Karol hr. Lambert 14 października 1861 wprowadził stan wojenny.

15 października, mimo zakazów warszawiacy wzięli udział w obchodach rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki,
co skończyło się rozbiciem manifestacji przez wojsko rosyjskie i porywaniem ludzi z kościołów.
Wojska rosyjskie dowodzone przez wojskowego generał-gubernatora warszawskiego Aleksandra Daniłowicza Gerstenzweiga dokonały pacyfikacji ludności cywilnej zebranej w katedrze św. Jana w Warszawie.
Na znak protestu przeciwko aresztowaniu 1878 wiernych w katedrze warszawskiej, do której wtargnęło wojsko, administratorzy diecezji nakazali zamknięcie wszystkich kościołów i kaplic w Warszawie.
17 października 1861 Apollo Korzeniowski zawiązał Komitet Miejski, który zajął się przygotowaniem wybuchu powstania. Hrabia Lambert ugiął się przed tym oporem i uwolnił większość zatrzymanych. Po kilku dniach Lambert podał się do dymisji, a nowym namiestnikiem został gen. Aleksandr Lüders.

W latach 1861–1862 w Królestwie Polskim Polacy coraz bardziej domagali się reform agrarnych, demokratyzacji władzy i niezawisłości państwa od Rosji.

W tej sytuacji radykalne ugrupowanie patriotyczne, zwane czerwonymi, opowiadało się za podjęciem otwartej walki i przystąpiło do przygotowywania powstania.

Ogólnokrajowa niepodległościowa konspiracja białych, grupująca ziemiaństwo, arystokrację i bogate warstwy mieszczaństwa. Biali byli zwolennikami pracy organicznej, wymuszania na państwach zaborczych koncesji i praw autonomii, krzewienie oświaty, rozbudzanie świadomości narodowej, walkę zbrojną o niepodległość odkładali na czas sprzyjający.

Korzystając ze współpracy korespondentów i mężów zaufania Towarzystwa Rolniczego utworzyli oni sieć swych placówek w całym Królestwie Polskim, a także na Litwie i Ukrainie. Władze białych pochodziły z wyborów, przeprowadzanych w województwach, powiatach i okręgach. Na czele organizacji stała Dyrekcja Wiejska, która utworzyła stanowiska mianowanych przez siebie komisarzy wojewódzkich, do zadań których należało nadzorowanie działalności członków organizacji białych w terenie. Najwyższą władzą białych był Zjazd Wojewódzki mężów zaufania.

W końcu 1862 r. konspiracja czerwonych obejmowała ok. 20–25 tys. członków i planowała przeprowadzenie insurekcji wiosną 1863 roku. Spiskiem kierował Komitet Centralny Narodowy, pod przewodnictwem gen. Jarosława Dąbrowskiego. Na ziemiach Rzeczypospolitej Komitet Centralny Narodowy powołał w lipcu 1862 roku Organizację Narodową, obejmującą zabory: rosyjski, pruski i austriacki, której zadaniem miało być przygotowanie powstania i odbudowa niepodległego państwa polskiego w granicach z 1771 roku. Organizacja Narodowa w Królestwie Polskim liczyła w końcu listopada 1862 roku 20 tysięcy członków zaprzysiężonych, w samej Warszawie 8 tysięcy. Przywrócono podział administracyjny Królestwa Polskiego sprzed 1845 roku na osiem województw: województwo augustowskie, kaliskie, krakowskie, lubelskie, mazowieckie, płockie, podlaskie, sandomierskie. Na czele województw stali naczelnicy wojewódzcy, na czele powiatów naczelnicy powiatowi, okręgiem zarządzał okręgowy. Byli także naczelnicy miast. Kadry konspiracyjne podzielono na dziesiątki i setki jako zalążek przyszłej armii narodowej. Do spisku przystąpiło duchowieństwo rzymskokatolickie. W grudniu 1862 roku utworzono w Komitecie Centralnym Narodowym Komisję Interesów Duchownych i Opieki nad Ludem.

 

 

 

 

 

 

 

 

Podział administracyjny Rzeczypospolitej w granicach przedrozbiorowych wprowadzony przez Rząd Narodowy w czasie powstania styczniowego w 1863 roku.

Branka

Władze rosyjskie w Królestwie Polskim zdecydowały się na zbrojną rozprawę z narastającym ruchem niepodległościowym już po ustępstwach wobec samorządnej milicji studenckiej konstabli w 1861 roku. W następnych tygodniach rozpoczęto wyładowywanie w Warszawie przybyłych koleją z głębi Imperium oddziałów wojsk rosyjskich.

Μargrabia Aleksander Wielopolski, jako naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego od czerwca 1862 r., był świadom istnienia niepodległościowych ruchów w kraju i upatrując szansę porozumienia się z obozem białych, zrealizował część zgłaszanych żądań polskiego społeczeństwa. Wprowadził mianowicie nową ustawę szkolną, przymusowe oczynszowanie chłopów i równe prawa dla ludności żydowskiej.

Aleksander Wielopolski nie chciał dopuścić do wybuchu powstania. Z jego to właśnie inicjatywy władze zarządziły pobór do wojska rosyjskiego, tzw. brankę.

Branka młodych polskich mężczyzn do wojska rosyjskiego w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 w Warszawie odbyła się na podstawie imiennych list, nie jak zwykle poprzez losowanie.

Branka, która w zamierzeniu miała przeciwdziałać wybuchowi powstania nazywanego później styczniowym, przyspieszyła tylko jego wybuch. Mimo że brankę utrzymywano w tajemnicy, część młodzieży opuściła Warszawę i sformowała pierwsze oddziały. W celu zapobieżenia brance na prowincji wyznaczono termin wybuchu powstania na 22 stycznia 1863 roku.

Z drugiej strony, by sparaliżować działalność organizacji spiskowych „czerwonych”, zarządził w połowie stycznia 1863 r. niespodziewany pobór do wojska rosyjskiego (tzw. brankę). Przygotowane zostały w tym celu imienne listy, obejmujące 12 tys. osób, podejrzanych o przynależność do organizacji patriotycznych. Władze pobór z premedytacją skierowały przeciwko szlachcie i mieszczaństwu z pominięciem ludności wiejskiej, co doprowadziło do wybuchu powstania.

 

 

 

 

 

 

 

 

Artur Grottger, „Bitwa”, grafika z cyklu Polonia, 1863

Weterani powstania w II Rzeczypospolitej

21 stycznia 1919 roku Józef Piłsudski wydał rozkaz specjalny, na mocy którego weterani powstania styczniowego uzyskali uprawnienia żołnierzy Wojska Polskiego
. Mieli prawo do stałej pensji państwowej, noszenia specjalnych fioletowych mundurów i cieszyli się szczególnym szacunkiem społecznym. Rozpoznawano ich wtedy na ulicy po czapkach rogatywkach ozdabianych srebrnym orłem lub biało-czerwoną kokardą, która podczas walk stała się ich najbardziej typowym atrybutem.

Specjalna komisja przyznała w grudniu 1919 prawa weteranów 3644 osobom. Na warszawskiej Pradze uruchomiono dla nich specjalne, wzorowo prowadzone, schronisko św. Teresy.
Sześćdziesiąt lat po wybuchu powstania żyło jeszcze 1970 weteranów, a w 1924 – 1791. Przed 70. rocznicą wybuchu powstania wszystkim żyjącym jeszcze wówczas 365 weteranom przyznany został ustanowiony w 1930 Krzyż Niepodległości; 22 stycznia 1933 podczas uroczystych obchodów 70. rocznicy żyło ich jeszcze 258, a w 1938 już tylko 52; w obchodzonych wówczas uroczystościach 75. rocznicy powstania wzięło bezpośredni udział szesnastu z nich, a głos w ich imieniu zabrał Mamert Vandalli.
Najdłużej żyjącym weteranem był Feliks Bartczuk, któty zmarł w 1946.

WAŻNIEJSZE BITWY

bitwa pod Ciołkowem – 22 stycznia 1863 1 bitwa pierwszego dnia powstania – Wygrana !
bitwa pod Szydłowcem – 22 stycznia 1863
bitwa pod Lubartowem – 23 stycznia 1863
bitwa pod Węgrowem – 3 lutego 1863
bitwa pod Rawą – 4 lutego 1863
bitwa pod Siemiatyczami – 6-7 lutego 1863
bitwa w Sosnowcu – 6-7 lutego 1863
bitwa pod Słupczą – 8 lutego 1863
bitwa pod Świętym Krzyżem – 12 lutego
bitwa pod Miechowem – 17 lutego 1863
bitwa pod Krzywosądzą – 19 lutego 1863
bitwa pod Dobrą – 24 lutego 1863
I bitwa pod Małogoszczem – 24 lutego 1863
bitwa pod Staszowem – 17 lutego 1863
bitwa pod Nową Wsią – 21 lutego 1863
bitwa pod Mrzygłodem – 1 marca 1863
bitwa pod Pieskową Skałą – 4 marca 1863
bitwa pod Skałą – 5 marca 1863
bitwa pod Chrobrzem – 17 marca 1863
bitwa pod Grochowiskami – 18 marca 1863
bitwa pod Hutą Krzeszowską – 21 marca 1863
bitwa pod Igołomią – 21 marca 1863
bitwa pod Krasnobrodem – 24 marca 1863
bitwa pod Praszką – 11 kwietnia 1863 stoczona przez oddział por. Józefa Oxińskiego
bitwa pod Budą Zaborowską – 14 kwietnia 1863
bitwa pod Borowymi Młynami – 16 kwietnia 1863
bitwa pod Brodami 16 kwietnia 1863 pod dow. Dionizego Czachowskiego
bitwa pod Brodami 18 kwietnia 1863
Bitwa pod Ginietynami – 21 kwietnia 1863
bitwa pod Wąsoszem – 23 kwietnia 1863
bitwa pod Nową Wsią – 26 kwietnia 1863
bitwa pod Pyzdrami – 29 kwietnia 1863
bitwa pod Pobiednikiem Małym – 4 maja 1863[38]
bitwa pod Stokiem – 4/5 maja 1863
bitwa pod Kobylanką – 1-6 maja 1863
bitwa pod Krzykawką – 5 maja 1863
bitwa pod Birżami – 7 maja-9 maja 1863
I bitwa pod Ignacewem – 8 maja 1863
bitwa pod Hutą Krzeszowską – 11 maja 1863
bitwa pod Horkami – 17 –25 maja 1863
bitwa pod Salichą – 26 maja 1863
I bitwa pod Chruśliną – 30 maja 1863
bitwa pod Nagoszewem – 2-3 czerwca 1863
II bitwa pod Ignacewem – 9 czerwca 1863
bitwa pod Kleczewem – 10 czerwca 1863
bitwa pod Lututowem – 15 czerwca 1863
bitwa pod Górami – 18 czerwca 1863
bitwa pod Komorowem – 20 czerwca 1863
bitwa pod Świerżami – 9 lipca 1863
bitwa pod Ossą – 10 lipca 1863
bitwa pod Siemiatyczami – 11 lipca 1863
bitwa pod Częstoborowicami – 27 lipca 1863
II bitwa pod Chruśliną – 4 sierpnia 1863
bitwa pod Depułtyczami – 5 sierpnia 1863
bitwa pod Żyrzynem – 8 sierpnia 1863
bitwa pod Złoczewem – 20 sierpnia 1863
bitwa pod Fajsławicami – 24 sierpnia 1863
bitwa pod Sędziejowicami – 25 sierpnia 1863
bitwa pod Panasówką – 3 września 1863
bitwa pod Batorzem – 6 września 1863
II bitwa pod Małogoszczem – 15 września 1863
bitwa pod Mełchowem – 30 września 1863
bitwa pod Ostrowami (Mazówki) – 3 października 1863
bitwa pod Oksą pod dow. Zygmunta Chmieleńskiego – 20 października 1863
bitwa pod Rybnicą – 20 października 1863
bitwa pod Jurkowicami pod dow. kpt. Rosnera – Róży – 21 października 1863
bitwa pod Łążkiem – 22 października 1863
bitwa pod Rossoszem – 16 listopada 1863 pod dow. Krysińskiego
bitwa pod Opatowem – 24 listopada 1863 i 21 lutego 1864
bitwa pod Brodami – piechoty Józefa Bosaka pod dow. mjr Bogdana – 2 grudnia 1863
bitwa pod Sprową – piechoty Bosaka i Z. Chmieleńskiego – 4 grudnia 1863
bitwa pod Mierzwinem – Karola Kality Rębajły – 5 grudnia 1863
bitwa pod Hutą Szczeceńską – Kality Rębajły – 9 grudnia 1863
bitwa pod Janikiem – oddziału Łady – 16 grudnia 1863
bitwa pod Iłżą – 17 stycznia 1864
Bitwa pod Tarnogórą (1864) – 22 kwietnia 1864
Bitwa pod Zamościem (1864) – 1 maja 1864
Bitwa pod Lublinem (1864) – 4 maja 1864
Bitwa pod Sieradzem (1864) – 18 czerwca 1864